گروه آیینه

وارد انجمن نويسندگان كه مي شوم، چند نفري از دوستان امده­اند. هنوز ساعت 5 نشده و طبق معمول بايد تا سا عت 5:30 منتظر دوستان هميشه گرفتار آينه شد.

آقاي بهاري همرا ميهمان تازه اي مشغول چيدن حاضر آماده ها روي ميز است. چرخ دوچرخه­اي روي چهارپايه، ويولوني كه با باتوم نواخته مي شود، تكه سنگي كه مي­تواند آبشار يا آپارتمان باشد و ...

عكس العمل من و بقيه كنجكاوي و تعجب است . ايشان بي توجه به نگاه­ها، سخت مشغول نامگذاري براي آثار است. راستش تحسين مي­كنم اينهمه پي گيري و علاقه را . براي همه بحث جدي مي­شود.

قرار مي­شود، كارگاهي عملي براي ساخت حاضر آماده­ها با اعضاي علاقمند برگزار شود. كم كم اعضاي ثابت  آينه و ميهمانان  از را مي رسند. استقال از اين جلسه بسيار خوب است. آقاي بهاري با توضيحاتي در باره هنر مفهمومي و معرفي چند كتاب در باب حاضر آماده ها جلسه را شروع مي كند. كم كم خانم بي‍‍ژني،‌خانم دولتخواه،آقاي عبداللهي وارد بحث مي شوند. خانم كتابي از تجربه ي كارگاه خلاق با خردسالان،كرم هاي تصادفي و ماكاروني هاي پخته مي گويد. خانم كتابي هميشه شاد و پر انرژي است. شايد اينهمه نشاط حاصل يك عمر كار كردن با خردسالان باشد.

وقتي قرار مي شود گزارش را من بنويسم. مجبور مي­شوم از اينترنت تقلب كنم و كمي در اين باره بدانم. به چند سايت رجوع مي كنم و انچه ملاحظه مي كنيد. چكيده اي از مطالب سايت هاي مختلف در اين باره است.

مارسل دوشان و هنر مفهومي

امروزه  وقتی به نمایشگاه ی از آثار تجسمی به ویژه نقاشی و مجسمه می­رویم؛ بیشتر با آثاری روبرو می شویم که نمایشگر یک شیء معمولی؛ یا حتی دقیقاً همان شیء روزمره ای  است که از آن در زندگی مان استفاده می کنیم. در ایران اگر چند دهه است که نگاهمان به جمال این نوع آثار روشن شده است( از جنبش سقاخانه- دهه۱۳۴۰ - تا امروز)؛ اما در دیگر کشورها سال هاست به ظهور رسیده است. برای نمونه در روسیه و در مکتب " کانسترکتیویسم " و در آثار " ولادیمیر  تاتلین" شاهد این گونه آثار هستیم. اما در این نوع آثار هنرمند برای بیان و تفکر خود چند شیء را با هم ترکیب می کند و اثری جدید پدید می آورد.

 اما در سال ۱۹۱۷ اثری به نمایشگاه آمریکا راه یافت که فقط یک توالت پیشآب( ادرار) بیش نبود و دقیقاً یک شیء مصرفی بود و هنرمند هیچ گونه دخل و تصرفی در آن نداده بود؛ و هنرمندش  بر آن نام " چشمه " گذاشته بود. اگر چه درابتدا مسئولین نمایشگاه از پذیرش این اثر سر باز زده بودند اما با دلایل دوشان مجبور به پذیرش اثر شدند.                                                   

این اثر از هنرمند فرانسوی " مارسل  دوشان " بود؛ و این تفکر که یک شیء بدون دخل و تصرف به عنوان اثر هنری شناخته شود توسط او مطرح شد؛ و بر این گونه آثار نام " حاضر – آماده " گذاشتند. و همین آثار حاضر- آماده تاثیری شگرف بر هنرهای تجسمی دهه ی ۱۹۶۰و بر جنبش هایی همچون " مینی مالیسم " و " کانسپچوالیسم " و آثار هنری " پست مدرن " داشت.

دلایل  دوشان  برای مسئولین نمایشگاه :

۱- پول و هزینه فضای نمایشگاه را پرداخته ام؛ پس حق دارم.

۲- من یک هنرمندم( که به حق  بود ) و تشخیص داده ام این شیء یک اثر هنری است.

اما واقعاً چگونه می شود این گونه اشیا  را به عنوان  اثر هنری پذیرفت.

دلایل:

۱- تغییری که هنرمند در شیء از متنی به متن دیگر پدید می آورد( آنچه در نشانه شناسی با نام جانشینی خوانده می شود)

الف) از متن زندگی روزمره به متن هنری.

ب) از مکان همیشگی به مکان نمایشگاه.

و اما مارسل دوشان

مارسل دوشان در سال1887 در پاریس در خانواده ای هنرمند به دنیا آمد. وی تا سال 1905 در آکادمی جولیا درفرانسه به تحصیل نقاشی مشغول بود. کارهای اولیه او به سبک پست امپرسیونیسم بود اما بعدها به عنوان تاثیرگذارترین هنرمند مکتب دادا شناخته شد.

با توجه به شرایط و زمینه های ایجاد شده در طی قرن 20، هنر مفهومی به عنوان نمادی از آزادی هنری در دهه های 70 و 80 مطرح شد. مجموعه تفکراتی که در جهت هماهنگی و مشارکت «زبان» در کنار فرم هایی از دوران مدرن و معاصر عمل می کردند. هنری اساسا «فکری» و عقیدتی که برای ارایه نظریات هنرمند تلاش کرده، راهگشای خلاقیت او دربرخورد

 با موضوعات مختلف است....

تاریخچه هنر مفهومی به نظریاتی که هنرمند فرانسوی مارسل دوشان Marcel Duchamp (1978-1887) در مورد «ایده» و نقش آن در یک اثر هنری مطرح کرده، باز می‌گردد؛ او بر این اعتقاد بود که ایده هر کار هنری، مهم تر از محصول و فراورده آن است. آنچه که هنر مند می خواهد بیان کند و مفهومی که برای بیان خلاقیت خویش در نظر گرفته، خود هنر است. اساس کار هنری، انتخاب شیئی است که به جای آنکه آن را بسازیم، خودش ساخته شده باشد.
در عناصر موجود در آثار دوشان و حتی آثار سه بعدی که توسط او ساخته شده اند، شی مورد نظر می تواند به تنهایی به عنوان یک اثر معرفی شود. دوشان در معرفی مسیر زندگی هنری خویش می گوید: «من می خواستم از جنبه های فیزیکی نقاشی عبور کنم. بیشتر علاقه داشتم که عقاید جدیدی بیافرینم. به عقیده من «کوربه» [Gustave Courbet] در قرن 19 ام تاکید بیشتری برمسایل فیزیکی را مطرح کرده است. ولی من بیشتر به عقاید علاقه دارم؛ نه فقط دستاوردهایی که از جنبه بصری به وجود می آیند و می خواهم نقاشی را هر چه بیشتر در خدمت فکر قرار دهم....».

بر اساس یک نظرسنجی هنری، کاسه توالت مارسل دوشان (duchamp fountain) تاثیرگذارترین اثر هنری مدرن دنیا در تمامی دوران نام گرفته است این اثر از دوشان با عنوان «فواره» در مقام اول، تابلوی «دوشیزگان آوینیون» اثر پابلو پیکاسو متعلق به سال 1907 در مقام دوم، و تابلوی مریلین مونرو اثر اندی وارهول متعلق به سال 1962 در مقام سوم قرار گرفته‌اند. دوشان در سال 1917 این توالت را امضا کرد و آن را در نمایشگاهی به نمایش گذاشت ؛ او با این کار دنیای هنر را بسیار شوکه کرد. سایمون ویلسون، کارشناس هنری می‌گوید: «انتخاب اثر دوشان پیش از آثار پیکاسو و ماتیس واقعا شوکه ‌کننده است. اما این انتخاب بیانگر پویایی هنر امروز و این نکته است که در هنر مهم‌ترین چیز فرایند خلاقه‌ای است که در اثر هنری، خود را به رخ می‌کشد و فرقی نمی‌کند که اثر از چه ساخته شده یا چه شکلی داشته باشد.».

در تداوم فعالیت های هنری مارسل دوشان، شاهد شکوفایی مدرنیسم در سال های 1950 و هنر آوانگارد هستیم که در تحولات اجتماعی ، سیاسی دو جنگ گرم و سرد بسیار تضعیف شده بود. در این مقطع زمانی هنرمندان سعی می کردند در قالبی مفهومی و بر گرفته از مسایل زبانی حرکت کنند، همین امر بستر سازی مناسبی را برای شکوفایی هنرمفهومی در دهه های 60 و 70 ایجاد کرد. بدین ترتیب هنر مفهومی در فضایی ایجاد شده توسط آوانگاردیسم رشد یافت و از این فضا برای بر پا کردن دیدگاه‌های انتقادی و همه جانبه بر علیه ادعاهای مدرنیسم هنری، خصوصا تمرکز شدید آن بر عنصر زیبایی شناسی و فرضیه های آن در مورد خود مختاری هنر بهره جست.

شیوه‌های هنر مفهومی

چیدمان (Installation): بداهه‌گرایی با توجه به شرایط حاکم بر محیط

مینی‌مالیسم (Minimalism): خلاصه‌گرایی در فرم با تاکید بر محتوا

هنر اجرایی (Performance Art): اجرای مراسم برای بیان محتوا

هنر روایتی (Narrative Art): روایت‌گری در محیط با نشان دادن تاثیر یک اتفاق

هنر فضای باز (Land Art): بیان یک مفهوم از طریق خلق اثر در فضای باز و    طبیعت

هنر و زبان (Art And Language): ارائهٔ یک مفهوم با کلمات

هنر ویدیو (Video Art): ارائهٔ یک مفهوم با تصاویر متحرک و صدا

هنر بدن (Body Art): به‌کارگیری اندام انسان در ارائهٔ مفهوم

هنر اتفاقی (Happening Art): ایجاد مفهوم به‌وسیلهٔ یک اتفاق در محیط و نتایج آن

هنر فرآیندی (Process Art): استفاده از هر مادهٔ ناپایدار در هنر مفهومی با استفاده از فن عکاسی

دوشان در لغتنامه ای در باب سورئالیسم به عنوان باهوشترین و نزد بسیاری دردسرسازترین­مرد نیمه اول سده بیستم توصیف شده است . هسته و جوهره نوآوری دوشان اعلام این نکته بود که : هر چیزی هنر است اگر هنرمند آن را چنین بنامدابزار کار او حاضرآماده ها بود یعنی همان دست ساخته تغییر نیافته ای که هنرمند آن را به عنوان اثر هنری انتخاب می کرد. در نتیجه هر کس می تواند هنرمند باشد و هر چیزی به درد هنر می خورد .

.۱۹۱۵. مارسل دوشان/ پیش از بازوی شکسته                  

به عبارتی یک شیء نظیر پارو که در متن زندگی روزمره برای پارو کردن برف به کار می رود و در گوشه انبار قرار دارد؛ وقتی به متن نمایشگاه راه می یابد؛  و دوشان نام " پیش از بازوی شکسته " را بر آن  گذارده؛ این شیء دیگر پارو نیست بلکه اثر هنری است.

این برخورد را در زندگی روزمره مان نیز به کار می بریم؛ برای نمونه یک سماور زغالی ( سماور آتشی) که سال ها در زندگی پدران مان کاربرد داشته؛ امروزه به عنوان یک شیء تزیینی  در بهترین جای منزل – دکور  و اتاق و سالن پذیرایی – قرار می دهیم و در متن کنونی اش دیگر سماور نیست  بلکه یک شیء تزیینی است.

۲- انتخاب هنرمند؛ تفکر و ذهنیت و انگیزه هنرمند است که یک شیء را اثر هنری خطاب می کند و این برخورد هنرمند در اصل نفی هنر و نقاشی کلاسیک( نقاشی با قلم مو و رنگ بر روی بوم ) است.

۳- انتخاب هر شیء نیز  اثر هنری شمرده نمی شود بلکه می بایست شئی باشد که هیچ گونه احساسی را به همراه نداشته باشد و به عبارتی شئی خنثی باشد. و در مدت زمان کوتاهی  دچار عادت نشود.

۴- نامی که بر اثر گذاشته می شد نیز بسیار مهم بود. به گونه ای که  مفهومی غیر از عملکرد اولیه  شیء را به ذهن متبادر کند؛ که نام اولیه شیء محو شود.

بنابراین  حتی یک شیء روزمره که در نمایشگاه می بینیم ؛ یک اثر هنری است چون در پس این شیء یک مفهوم فلسفی نهفته است.

اما امروزه  در ایران با عنوان های هنر مفهومی ( کانسپچوال ) و غیره؛ هنرمندانمان دست به ارائه آثاری می زنند که کمتر مفهومی از فرهنگ ایرانی در آن دیده می شود و دربرخی مواقع مغایر با فرهنگ ایرانی است.

برای مطالعه بیشتر آثار و اندیشه های مارسل  دوشان به کتاب " پنجره ای گشوده بر چیزی دیگر " گفتگوی " پی یر کابان" با مارسل دوشان؛ ترجمه لیلی گلستان از انتشارات فرزان؛ تهران رجوع شود.

در پايان لازم است از همه ي همراهان آينه تشكر كنم؛ به ويژه آقاي بهاري كه زحمت بسياري براي برپايي اين جلسه و ساخت حاضر آماده ها متقبل شدند.